توضيح اينكه : ما انسانها اگر عدالت را در شاهد ، معتبر مىدانيم براى اين است كه شاهد همواره ملازم بر صراط مستقيم و صراط فطرت باشد ، به دو سوى انحرافى « افراط » و « تفريط » منحرف نشود ، و فعل خود را كه همان شهادت است در غير موضع به كار نبرد ، و در نتيجه شهادتش خالى از دروغ و زور باشد ، پس ملازم صدق بودن ، و بر طبق فطرت راه پيمودن باعث عدالت آدمى مىشود ، پس خود نظام حاكم بر عالم و نظامى كه در بين اجزاى عالم است ، و همه فعل خدايند ، محض عدالت است . تكرار مىكنيم وقتى رفتار ما بر طبق نظام فطرت ، ما را عادل مىكند ، خود نظام كه همان فعل خدا است عين عدالت است ، و اگر احيانا به حوادثى بر مىخوريم كه خوشآيند ما نيست ، و يا بر خلاف ميل و طمع ما است ، و به دنبالش اعتراض سر داده ، در مورد آن حادثه مناقشه مىكنيم ، حقيقتش اين است كه ما در اعتراض و مناقشه خود چيزهايى مىگوئيم كه از عقل ما تراوش مىكند ، و يا غرائز ما متمايل به آن است ، و معلوم است كه حكم عقل ما ، و تمايل غرائز ما نيز از نظام عالم گرفته شده ، ولى وقتى به بحث مىپردازيم ، و به سبب حادثه پى مىبريم ، شبهه ما زائل مىشود ، و اگر نتوانيم به سبب حادثه پى ببريم ، حد اقل به جهل خود پى مىبريم ، پس آنچه در دست ما است « جهل به سبب » است ، نه « علم به نبود سبب » ، پس نظام جهان هستى ( كه عين فعل خداى سبحان است ) ، عين عدالت است ( دقت فرمائيد ) . و اگر در اين ميان معبودى باشد كه جاى خدا را پر كند ، و ما را در موردى از خدا بىنياز سازد ، قطعا نظام عالم نمىتوانست عادل به طور مطلق باشد ، بلكه نظام هر إله بالنسبه به خودش ، و در دايره قضا و علمش عادل بود . و كوتاه سخن اينكه خداى سبحان كه شاهدى است عادل ، شهادت مىدهد بر اينكه معبودى جز او نيست ، اين شهادت را همانطور كه گفتيم با فعل خودش كه همان نظام عالم است ادا مىكند ، و به طورى كه از ظاهر آيه مورد بحث بر مىآيد با قول خودش هم ادا كرده ، و فرموده : * ( « شَهِدَ اللَّه أَنَّه لا إِله إِلَّا هُوَ » ) * . پس آيه مورد بحث در مشتمل بودنش بر ، شهادت خدا بر يكتايى خود ، نظير آيه شريفه زير است ، كه مىفرمايد : « لكِنِ اللَّه يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ ، أَنْزَلَه بِعِلْمِه ، وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ ، وَكَفى بِاللَّه شَهِيداً » « 1 » . و اما اينكه در آيه مورد بحث فرموده : « ملائكه هم شهادت مىدهند بر اينكه معبودى جز

--> ( 1 ) ليكن خدا بدانچه بر تو نازل كرده شهادت مىدهد ، چون آن را به علم خودش نازل كرده ، ملائكه هم گواهى مىدهند ، و خدا در شهادت كافى است . سوره نساء آيه 166 .